Thực phẩm chức năng và vai trò đối với sức khỏe con người

Thực phẩm chức năng có thể góp phần bổ sung một số dưỡng chất hoặc thành phần có lợi khi chế độ ăn thông thường chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của cơ thể. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên nhu cầu thực tế, đúng đối tượng, đúng liều lượng và không nên được xem là sự thay thế cho chế độ ăn cân bằng, lối sống lành mạnh hoặc thuốc điều trị.

Trong cuộc sống hiện đại, thực phẩm chức năng ngày càng được nhiều người quan tâm với mong muốn bổ sung dinh dưỡng, hỗ trợ sức khỏe và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Các sản phẩm trên thị trường rất đa dạng, từ vitamin, khoáng chất, acid béo, chất xơ, probiotic đến những sản phẩm chứa các thành phần có nguồn gốc từ thực vật hoặc các dưỡng chất chuyên biệt.

Tuy nhiên, để sử dụng thực phẩm chức năng một cách hợp lý, điều quan trọng trước tiên là hiểu đúng vai trò của chúng. Thực phẩm chức năng không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

1. Thực phẩm chức năng là gì?

Hiểu theo nghĩa chung, thực phẩm chức năng là những sản phẩm được sử dụng để bổ sung vào chế độ ăn, cung cấp thêm một số dưỡng chất hoặc thành phần có vai trò hỗ trợ chức năng của cơ thể.

Một số nhóm thường gặp gồm:

• Vitamin và khoáng chất.
• Acid béo như omega-3.
• Protein và acid amin.
• Chất xơ.
• Probiotic và prebiotic.
• Các sản phẩm bổ sung collagen.
• Các thành phần có nguồn gốc thực vật.
• Một số dưỡng chất hoặc hoạt chất sinh học khác.

Mỗi sản phẩm có thành phần, hàm lượng, đối tượng sử dụng và hướng dẫn sử dụng khác nhau. Vì vậy, không nên coi tất cả thực phẩm chức năng đều giống nhau hoặc đều cần thiết cho mọi người.

2. Vì sao con người có nhu cầu sử dụng thực phẩm chức năng?

Một chế độ ăn cân bằng và đa dạng vẫn là nền tảng quan trọng nhất để cung cấp dưỡng chất cho cơ thể.

Tuy nhiên, trong một số tình huống, khẩu phần ăn hằng ngày có thể chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng. Nguyên nhân có thể liên quan đến:

• Chế độ ăn thiếu đa dạng.
• Ăn kiêng hoặc hạn chế một số nhóm thực phẩm.
• Nhu cầu dinh dưỡng tăng trong một số giai đoạn của cuộc đời.
• Tuổi cao và khả năng ăn uống giảm.
• Mức độ vận động cao.
• Thói quen sinh hoạt chưa hợp lý.
• Khả năng hấp thu một số dưỡng chất bị hạn chế.
• Một số tình trạng sức khỏe đặc biệt.

Trong những trường hợp phù hợp, việc bổ sung dưỡng chất có thể giúp hỗ trợ đáp ứng nhu cầu của cơ thể.

3. Hỗ trợ bổ sung vitamin và khoáng chất

Vitamin và khoáng chất là những vi chất cơ thể cần với lượng không lớn nhưng có vai trò quan trọng đối với nhiều quá trình sinh học.

Một số vi chất thường được quan tâm gồm:

• Vitamin A.
• Vitamin nhóm B.
• Vitamin C.
• Vitamin D.
• Vitamin E.
• Canxi.
• Sắt.
• Kẽm.
• Magie.
• I-ốt.
• Selen.

Ví dụ, canxi và vitamin D có liên quan đến sức khỏe xương; sắt tham gia vào quá trình tạo hemoglobin; vitamin nhóm B tham gia nhiều quá trình chuyển hóa năng lượng; kẽm có vai trò đối với nhiều chức năng sinh lý của cơ thể.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa rằng tất cả mọi người đều cần bổ sung các vi chất trên dưới dạng sản phẩm. Trước tiên nên ưu tiên cung cấp dưỡng chất thông qua thực phẩm.

4. Hỗ trợ sức khỏe xương và cơ

Dinh dưỡng có vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ xương và cơ khỏe mạnh.

Một số sản phẩm bổ sung có thể cung cấp:

• Canxi.
• Vitamin D.
• Magie.
• Protein.
• Một số acid amin.

Ở những người có khẩu phần thiếu hụt hoặc có nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt, các sản phẩm này có thể hỗ trợ bổ sung dưỡng chất cần thiết. Tuy nhiên, sức khỏe xương và cơ không phụ thuộc chỉ vào một loại viên uống. Hoạt động thể chất, chế độ ăn đầy đủ protein, ngủ đủ và duy trì cân nặng phù hợp cũng rất quan trọng.

5. Thực phẩm chức năng và sức khỏe tim mạch

Một số thành phần dinh dưỡng thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với sức khỏe tim mạch, chẳng hạn acid béo omega-3, chất xơ hòa tan và một số vi chất.

Tuy nhiên, nền tảng để duy trì sức khỏe tim mạch vẫn là một chế độ ăn cân bằng, ưu tiên:

• Rau xanh.
• Trái cây.
• Cá.
• Các loại đậu.
• Các loại hạt.
• Ngũ cốc nguyên hạt.
• Nguồn chất béo phù hợp.

Không nên kỳ vọng một sản phẩm bổ sung có thể bù lại hoàn toàn những ảnh hưởng của lối sống thiếu lành mạnh.

6. Hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa

Một số sản phẩm thực phẩm chức năng chứa chất xơ, probiotic hoặc prebiotic được sử dụng nhằm bổ sung cho chế độ dinh dưỡng và hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa.

Tuy nhiên, mỗi người có hệ tiêu hóa và tình trạng sức khỏe khác nhau. Việc bổ sung không nên thay thế những nguyên tắc cơ bản như:

• Ăn đủ rau và trái cây.
• Bổ sung thực phẩm giàu chất xơ.
• Uống đủ nước.
• Vận động thường xuyên.
• Ăn uống đúng giờ.
• Hạn chế sử dụng quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn.

Nếu các triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc bất thường, người dùng nên được thăm khám thay vì tự sử dụng nhiều sản phẩm bổ sung.

7. Thực phẩm chức năng đối với sức khỏe não bộ và tinh thần

Não bộ và hệ thần kinh cần nhiều dưỡng chất để hoạt động bình thường. Các dưỡng chất như vitamin nhóm B, sắt, kẽm, magie và một số acid béo tham gia vào nhiều quá trình sinh học liên quan đến hệ thần kinh.

Tuy nhiên, thực phẩm chức năng không phải là phương pháp thay thế cho việc đánh giá và điều trị các vấn đề về tâm lý hoặc tâm thần. Đối với sức khỏe tinh thần, cần nhìn nhận toàn diện hơn với sự kết hợp của:

• Dinh dưỡng.
• Giấc ngủ.
• Hoạt động thể chất.
• Quản lý căng thẳng.
• Các mối quan hệ xã hội.
• Hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.

8. Người cao tuổi và nhu cầu bổ sung dinh dưỡng

Tuổi càng cao, khẩu phần ăn và khả năng hấp thu dưỡng chất của cơ thể có thể thay đổi. Một số người lớn tuổi ăn ít hơn, giảm cảm giác ngon miệng hoặc có chế độ ăn hạn chế do tình trạng sức khỏe.

Vì vậy, các dưỡng chất như protein, canxi, vitamin D, vitamin B12 và một số vi chất khác thường cần được chú ý hơn.

Tuy nhiên, người cao tuổi cũng là nhóm thường sử dụng nhiều loại thuốc. Vì vậy, càng cần thận trọng với khả năng tương tác giữa thuốc và sản phẩm bổ sung.

9. Có phải càng dùng nhiều thực phẩm chức năng càng tốt?

Không. Đây là một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất.

Cơ thể chỉ cần mỗi dưỡng chất trong một khoảng nhu cầu nhất định. Việc sử dụng quá mức một số vitamin, khoáng chất hoặc hoạt chất có thể gây tác dụng không mong muốn.

Khi sử dụng nhiều sản phẩm cùng lúc, người dùng nên kiểm tra:

• Thành phần.
• Hàm lượng.
• Liều sử dụng mỗi ngày.
• Các thành phần bị trùng lặp.
• Thời gian dự kiến sử dụng.

Không nên lựa chọn sản phẩm chỉ dựa trên quan niệm rằng liều cao hơn hoặc nhiều thành phần hơn sẽ tốt hơn.

10. Thực phẩm chức năng không thay thế bữa ăn cân bằng

Một viên vitamin không thể cung cấp toàn bộ lợi ích của rau xanh. Một viên dầu cá cũng không thể thay thế hoàn toàn cho chế độ ăn có cá, hạt và nhiều loại thực phẩm khác.

Thực phẩm tự nhiên không chỉ cung cấp vitamin và khoáng chất mà còn chứa protein, carbohydrate, chất béo, chất xơ và nhiều thành phần sinh học khác.

11. Thực phẩm chức năng cũng có thể gây tác dụng không mong muốn

Nhiều người cho rằng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên thì hoàn toàn an toàn. Đây không phải lúc nào cũng là cách hiểu chính xác.

Một số thành phần có thể:

• Gây dị ứng.
• Gây khó chịu đường tiêu hóa.
• Không phù hợp với một số tình trạng sức khỏe.
• Tương tác với thuốc.
• Gây dư thừa dưỡng chất nếu sử dụng quá nhiều.
• Không phù hợp với phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.
• Không phù hợp với trẻ nhỏ hoặc một số nhóm đối tượng.

12. Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Một số nhóm nên thận trọng hơn, chẳng hạn:

• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
• Trẻ em.
• Người cao tuổi.
• Người đang điều trị bệnh.
• Người đang sử dụng thuốc thường xuyên.
• Người có bệnh gan hoặc thận.
• Người chuẩn bị phẫu thuật.
• Người có tiền sử dị ứng.

Đối với những nhóm này, không nên tự ý sử dụng nhiều loại sản phẩm cùng lúc mà không đánh giá nguy cơ và lợi ích.

13. Làm thế nào để lựa chọn thực phẩm chức năng phù hợp?

Khi cân nhắc một sản phẩm, không nên chỉ dựa vào quảng cáo, lời giới thiệu trên mạng xã hội hoặc đánh giá của người sử dụng khác.

Có thể xem xét theo các bước:

• Xác định nhu cầu: Mình muốn bổ sung dưỡng chất gì và vì sao?
• Đánh giá khẩu phần ăn: Dưỡng chất đó có thể được đáp ứng tốt hơn từ thực phẩm hay không?
• Kiểm tra thành phần: Sản phẩm chứa những gì và hàm lượng bao nhiêu?
• Kiểm tra đối tượng sử dụng: Có phù hợp với tuổi, tình trạng sức khỏe và nhu cầu của mình không?
• Kiểm tra việc sử dụng thuốc: Có nguy cơ tương tác với thuốc hoặc sản phẩm khác đang sử dụng hay không?
• Lựa chọn sản phẩm có thông tin rõ ràng: Nguồn gốc, đơn vị chịu trách nhiệm, thành phần, hạn sử dụng và hướng dẫn sử dụng cần được thể hiện đầy đủ.

14. Cá nhân hóa việc sử dụng thực phẩm chức năng

Nhu cầu dinh dưỡng của mỗi người không giống nhau. Hai người cùng độ tuổi nhưng có thể có chế độ ăn, thể trạng, mức độ vận động, mục tiêu sức khỏe và tình trạng bệnh lý hoàn toàn khác nhau.

Do đó, thay vì xây dựng một “bộ thực phẩm chức năng” giống nhau cho tất cả mọi người, nên xem xét dựa trên:

• Chế độ ăn hiện tại.
• Tuổi và giới tính.
• Tình trạng thể chất.
• Mức độ hoạt động.
• Các thuốc đang sử dụng.
• Kết quả thăm khám hoặc xét nghiệm khi cần thiết.
• Mục tiêu dinh dưỡng.

Đây cũng là lý do tư vấn dinh dưỡng và sử dụng vi chất theo hướng cá nhân hóa có ý nghĩa hơn việc sử dụng sản phẩm theo phong trào.

15. Dinh dưỡng và lối sống vẫn là nền tảng

Thực phẩm chức năng có thể hữu ích trong những trường hợp phù hợp, nhưng không thể thay thế các yếu tố cơ bản của một lối sống khỏe mạnh.

• Ăn uống cân bằng và đa dạng.
• Ăn đủ rau xanh và trái cây.
• Uống đủ nước.
• Vận động thường xuyên.
• Ngủ đủ.
• Hạn chế thuốc lá và rượu bia.
• Kiểm soát căng thẳng.
• Khám sức khỏe khi cần.

Kết luận

Thực phẩm chức năng có thể đóng vai trò hỗ trợ bổ sung dinh dưỡng và đáp ứng một số nhu cầu riêng của cơ thể. Tuy nhiên, hiệu quả và mức độ cần thiết phụ thuộc rất nhiều vào từng người.

Không nên sử dụng thực phẩm chức năng theo tâm lý “càng nhiều càng tốt”, chạy theo xu hướng hoặc kỳ vọng một sản phẩm có thể phòng ngừa hay giải quyết mọi vấn đề sức khỏe.

Cách tiếp cận hợp lý là bắt đầu từ chế độ dinh dưỡng cân bằng, đánh giá nhu cầu thực tế của cơ thể và chỉ lựa chọn sản phẩm bổ sung khi có căn cứ phù hợp.

Khi đang mắc bệnh, sử dụng thuốc, mang thai, cho con bú hoặc có nhu cầu bổ sung vi chất trong thời gian dài, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc người có chuyên môn.